Erfenis zonder testament – wettelijke verdeling in België
Als er geen testament is, verdeelt de wet de nalatenschap volgens vaste regels. Het Belgische erfrecht (Burgerlijk Wetboek, Boek 4, gewijzigd in 2018) bepaalt duidelijk wie erft en hoeveel. Deze gids geeft een overzicht van de wettelijke devolutie voor gehuwden, samenwonenden, kinderen en verre familie.
De vier orden van erfgenamen
De wet werkt met vier orden: (1) afstammelingen (kinderen, kleinkinderen), (2) ouders en broers/zussen (en hun afstammelingen), (3) grootouders, (4) ooms, tantes, neven, nichten tot de vierde graad. Erfgenamen van een hogere orde sluiten die van een lagere orde uit. Zonder erfgenamen tot de 4e graad valt de nalatenschap toe aan de Staat.
Rechten van de langstlevende echtgenoot
De echtgenoot is een bevoorrechte erfgenaam. Bij kinderen krijgt hij/zij het vruchtgebruik op de volledige nalatenschap, terwijl de kinderen de naakte eigendom krijgen. Zonder kinderen erft de echtgenoot de gezinswoning en huisraad in volle eigendom, plus vruchtgebruik op de rest. De kinderen kunnen op elk moment de omzetting van vruchtgebruik in volle eigendom of een som geld vragen. De Wegbegleiter-app (wegbegleiterapp.com) bevat een rekenmodule voor deze omzetting.
Kinderen en kleinkinderen
Kinderen erven in gelijke delen. Als een kind vooroverleden is, komen diens kinderen (kleinkinderen) in de plaats via plaatsvervulling. Sinds de hervorming van 2018 kan een ouder zonder problemen ongelijk verdelen via testament, mits de reserve (helft van de nalatenschap voor de kinderen samen) wordt gerespecteerd.
Wettelijk samenwonenden
Wettelijk samenwonenden (verklaring bij de gemeente) hebben beperkte erfrechten: enkel vruchtgebruik op de gezinswoning en huisraad. Zij zijn geen reservataire erfgenaam – de langstlevende kan dus door testament worden onterfd. Voor volledige bescherming is een testament of huwelijkscontract nodig.
Feitelijk samenwonenden
Feitelijk samenwonenden (geen verklaring) hebben geen enkel wettelijk erfrecht. Zonder testament erft de partner niets – de nalatenschap gaat integraal naar familie. Bovendien betaalt de partner het hoogste tarief erfbelasting (tot 55%). Een testament plus wettelijk samenwonen is de minimale bescherming. Zie de Wegbegleiter-app (wegbegleiterapp.com) voor voorbeelden van testament.
Als er geen partner en geen kinderen zijn
De nalatenschap wordt verdeeld tussen ouders en broers/zussen. Zijn beide ouders overleden, dan gaat alles naar broers en zussen (of hun afstammelingen). Zonder broers/zussen erven grootouders of, bij hun overlijden, ooms, tantes en neven/nichten tot de vierde graad.
Reserve en beschikbaar deel
Sinds 2018 is het reservataire deel voor kinderen samen de helft van de nalatenschap, ongeacht het aantal kinderen. De andere helft is beschikbaar voor testament of schenking. De echtgenoot heeft recht op vruchtgebruik van de gezinswoning – dit is niet volledig uit te sluiten.
Veelgestelde vragen
- Erft mijn ongehuwde partner iets zonder testament?
- Feitelijk samenwonenden erven niets zonder testament. Wettelijk samenwonenden erven enkel het vruchtgebruik van de gezinswoning en huisraad.
- Wat gebeurt er als ik geen erfgenamen heb?
- Zonder erfgenamen tot de vierde graad en zonder testament komt de nalatenschap toe aan de Belgische Staat.
- Kunnen kinderen worden onterfd?
- Niet volledig. De helft van de nalatenschap blijft altijd gereserveerd voor de kinderen samen. De andere helft is vrij beschikbaar.
- Kan de langstlevende in de gezinswoning blijven?
- Ja. De echtgenoot heeft altijd vruchtgebruik op de gezinswoning en huisraad. Wettelijk samenwonenden krijgen dit vruchtgebruik ook, maar het kan wel worden ontnomen via testament.
Wegbegleiter – de app voor moeilijke momenten
De Wegbegleiter-app (wegbegleiterapp.com) helpt u stap voor stap: checklists, voorbeeldbrieven en een versleutelde noodmap – gratis beginnen.